Te Marautanga o Te Aho Matua
Te Marautanga o Te Aho Matua
Ko te marautanga o Te Aho Matua te marautanga mō ngā kura kaupapa Māori e whai ana i te kaupapa o te aho matua. E 6 ngā mātāpono o te aho matua e whai ake ana ngā mātāpono me ētahi kōrero whakamārama.
Ngā mātāpono o Te Aho Matua

Te Ira Tangata: E whakamārama ana i te āhuatanga o te katoa o te tangata me te tūhono o te tangata ki te ao wairua. He mea aukati e te ture tā te kura kāwanatanga poipoi i te taha wairua o te tamaiti, nā reira, he mea nui kia mārama te kāwanatanga ko te taha wairua o te tamaiti Māori he mea nui me āta tiaki, me āta whāngai e te kura kaupapa Māori.
Ahakoa iti
He iti mapihi pounamu
He kakano i ruia mai i Rangiatea
E kore ia e ngaro
Kia mārama rawa te hunga whakaako ki te āhua o te tangata, kātahi anō ka taea te hanga kaupapa whakaako mō te hunga tamariki.
1.1 Nō ngā Rangi Tūhāhā te wairua o te tangata. I tōna whakairatanga ka hono te wairua me te tinana o te tangata. I tērā wā tonu ka tau tōna mauri, tōna tapu, tōna wehi, tōna iho matua, tōna mana, tōna ihi, tōna whatumanawa, tōna hinengaro, tōna auahatanga, tōna ngākau, tōna pūmanawa. Nā ka tupu ngātahi te wairua me te tinana i roto i te kōpu o te whaea, whānau noa.

1.2 Tino motuhake ēnei āhuatanga katoa. Ko tēnei hoki te kākano i ruia mai i Rangiatea. E kore ia e ngaro. Engari, ko tā ngā mātua, ko tā te whānau, ko tā te kura hoki, he mea awhi, he mea whāngai, he mea whakaako i te tamaiti kia tupu ora ai tōna katoa i roto, i te tika me te maungarongo.
1.3 Kia pakeke te tangata, kei a ia ano ana tikanga, mana ano e whakatau ko tewhea te huarahi e hiahia ana ia ki te whai, otira e tika ana mona. Heoi ano, ahakoa iti ahakoa rahi kei a ia tenei. Engari, mehemea i tipu ora tona katoa, e kore ia e paheke ki te he.
1.4 Ko te ngākau te mata me te kuaha o te wairua. Otirā, ko te whiu o te kupu, ko te wero, ko te riri, ko te aroha, ko te humārire, me ēnei āhuatanga katoa he mea kuhu ki te ngākau titi tonu ki te wairua. Koia nei te timatanga o te kōrero ‘kia ngākau mahaki’. Mā tēnei hoki ka tika te kōrero ‘He oranga ngakau he pikinga waiora.
1.5 He tapu te tangata ahakoa ko wai. Kohungahunga mai, tamariki mai, taipakeke mai, kaumatua mai, he tapu katoa. Kia kaua te hunga o ngä Kura Kaupapa Maori e tukino, e whakaiti, e whakaparahako i te tangata, e mahi puhaehae ranei ki etahi atu. Kia ngakau mahaki ratou ki a ratou, ki te iwi whanui, ki a Tauiwi hoki.
1.6 He tapu to te wahine he tapu ano to te tane. Kia kaua tetahi e whakaiti i tetahi. Engari kia whakanui tetahi i tetahi i runga i te mohio ma te mahi ngatahi a te wahine me te tane e tupu ora ai nga tamariki me te iwi hoki.
Kōtiro, he mokopuna koe na Hinetitama Waiwai ana nga karu te tirohanga atu.
1.7 He tapu te tinana o te tangata. Nō reira he mahi nui tērā, ko te whakaako i te tamaiti ki ngā āhuatanga whakapakari i tōna tinana, kia tupu ai tōna hauora. Kia mōhio te hunga tamariki ki ngā kai pai, ki ngā kai kino. Kia mōhio hoki ki te painga o te korikori tinana, o te mirimiri tinana, o ngā rongoā a Tane Whakapiripiri. Kia kaua ia e tūkino i tōna tinana i te tinana hoki o tētahi atu.
Te Reo: He mea tūhono i ngā ariā hopu reo, ariā whakaora reo. Nā Te Ataarangi te tikanga rumakitanga ‘Silent Way’ nā Caleb Gattegno i heri mai ki Aotearoa. I roto i Te Kura o Hoani Waititi i whakamoea taua tikanga ki ā Lily Wong Filmore (1982) nō roto o Kariponia, me ā Peal rāua ko Lambert (1962) i Kānata. Ko ā ngā tohunga nei, me rumaki mārika te tamaiti ki te reo e whakaorangia ana, kātahi te reo matua o te whenua whāngaihia ai. Me roa tonu te wā o te rumaki ki te reo e tata nei te mate. Ko te whāinga kia kaha, kia kounga, kia pakari te rua o ngā reo e aroa ana e te kura.
Tōku reo, tōku ohooho Tōku reo, tōku mapihi maurea Tōku reo, tōku whakakai marihi
2.1 He tapu ngā reo katoa. Nō reira. me whai koha te hunga o ngā Kura Kaupapa Māori ki ngā reo katoa.
2.2 Mō ngā tamariki, kia rua ngā reo. Ko te reo o ngā mātua tūpuna tuatahi, ko te reo o tauiwi tuarua. Kia ōrite te pakari o ia reo, kia tū tangata ai ngā tamariki i roto i te ao Māori, i roto hoki i te ao o Tauiwi.
2.3 He taonga te reo Māori i roto i te Tiriti o Waitangi, he reo tūturu hoki i roto i te Ture mō te Reo. Engari kahore he painga o te Tiriti, o te Ture rānei, mehemea kahore te reo i roto i te whatumanawa, i roto i te ngākau, i roto hoki i te māngai o te iwi Māori.
2.4 I runga i tēnei whakaaro, kia tere pakari ai te reo o ngā tamariki, me whakahaere ngā mahi katoa o te kura i roto i te reo Māori. Tae atu ki te hunga kuhu mai ki roto i te kura, me kōrero Māori katoa, i ngā wā katoa.
2.5 Anō te wā e tika ana mō te whakauru i te reo o Tauiwi ki roto i ngā mahi a ngā tamariki. Waiho tēnei mā ngā pouako e whakatau. Ko te mea nui kē kia noho wehe ngā reo e rua. He wāhi kē mō te whakaako, he tangata kē hei whāngai i te reo o Tauiwi ki ngā tamariki. Anō, ko te mea nui, kia noho rumaki, kia kaua e kōrero māwhitiwhiti mai i tētahi reo ki tētahi reo.
2.6 E tika ana, mā te hunga tino mōhio ki te reo Māori, ki te ao Māori hoki, e ārahi ngā tamariki i roto i a rātou mahi. Engari kia tika anō te ngākau me te wairua o tēnei hunga, me whakapono hoki ki te kaupapa whānui o ngā Kura Kaupapa Māori. Heoi anō, me whai aroha tonu te hunga o te kura ki a rātou kāore anō kia tino pakari te reo. Mehemea he tangata tautoko i te kaupapa, āwhinatia. Mehemea e tino ngākau nui ana ki te reo, a tōna wā ka mau.
Ngā Iwi: Katoa ngā tamariki Māori e hono ana ki te maha o ngā iwi. Kāore te nuinga o rātau i te noho ki ō rātau wā kāinga. Ko te nuinga, e noho ana ki ngā taone. Nā reira, me mātua hono te kura i ngā tamariki ki ō rātau iwi. Koia he tūāpapatanga mō te marautanga o te kura. Mā te aro ki ngā iwi, ka aro ki te ao Māori, ki te orokohanga mai o ngā tūāhuatanga Māori. Ko te whānau o te tamaiti te tīmatanga o te poipoi, ā, me mātua rongo te tamaiti i te mana o te whānau – i roto i ngā whakahaere, i roto i te mahinga ngātahitanga o te whānau o te tamaiti me ngā pouako.
Te piko o te mahuri Tera te tupu o te rakau
3.1 Mō te nuinga o ngā tamariki, tokomaha ngā iwi. Tērā pea mō ētahi, kotahi te iwi. Ko te mea nui kia mōhio ngā tamariki ki ō rātou ake iwi, hapu, whānau hoki. Tua atu o tēra kia mōhio hoki ki te katoa o nga iwi tae noa ki a Tauiwi.
3.2 Nō reira, he mahi nui tērā te whai haere i ngā whakapapa hei here i ngā tamariki ki o rātou ake whānau, hapu, iwi, mātua tūpuna hoki. Tua atu o tēnei ko te mōhio ki nga tūhonohono ki ētahi atu o ngā iwi.
3.3 E tika ana kia tū whakahīhī te tamaiti i roto i tōna ake iwi, engari kia whai koha anō ki ngā iwi katoa.
3.4 Kia mōhio ngā tamariki ki ngā rohe, ki ngā waka, ki ngā kōrero neherā, ki ngā pūrākau, ki ngā pakiwaitara, ki ngā tikanga, ki ngā waiata, ki ngā āhuatanga katoa o tōna ake iwi. Kia mōhio anō ki ngā āhuatanga katoa e pā ana ki era atu o ngā iwi tae noa ki ētahi o ngā iwi o tāwahi.
3.5 Me whai haere ano hoki ngā tamariki i ngā āhuatanga whānui e pā ana ki o rātou iwi tae noa ki ēnei rā.
3.6 Mā te rongo a te tamaiti ki te awhi, ki te arataki, ki te tautoko, ki ngā tohutohu a te whānau me tōna aroha hoki, e mau ai tōna piripono ki te whānau. He mea hopu te nuinga o ēnei tūāhua. Nō reira, e tika ana kia piri tonu te whānau ki ngā tamariki i roto o te kura, i roto i a rātou mahi hoki.
3.7 Kia rongo te tamaiti ki te rekareka o te whānau mō ana mahi pai, ki te pāpouri hoki o te whānau mō ana mahi hē. Ko tēnei te timatanga o te pupuri i te tamaiti ki te huarahi tika, me tōna tū pakari i roto i tōna iwi.
3.8 Kia kite ngā tamariki ko te whānau tonu e whakahaere ana i te kura, ko te whānau hoki e mahi ngātahi ana me ngā pouako, ka tupu ia me te mōhio ko te wairua me te mana Māori motuhake e kākahu ana i a ia me tōna kura.
3.9 Ehara i te mea mō ngā tamariki anake te kura. He mātauranga anō kei te kura mā ngā taipakeke, mō te katoa o te whānau hoki mehemea ka hiahia whakatū wānanga rātou mō rātou.
3.10 Mō te whakaako pouako hou, ko te kura ano te wahi tika hei timatanga mā rātou, kia riro anō mā te whānau rātou e arataki i roto i te mahi whakatupu, whakaako tamariki.
Te Ao: Me mōhio te tamaiti ki tōna ao Māori – tūturu, o nāianei hoki. Kia kaua te tamaiti e herea ki te ao kōhatu, me hono te kura i te tamaiti ki te ao whānui. Ko te whāriki o te marautanga ko ngā uaratanga o te ao Māori e ārahi ana i te tamaiti ki te matapihi o te ao whānui.
Ka pū te rūha Ka hao te rangatahi
4.1 Ko tōna ake kāinga te ao tuatahi me te kura timatanga o te tamaiti. Tua atu o tēnei ko te ao Māori. Mā te Kura Kaupapa Māori ia e ārahi i roto i ēnei nekeneke tae noa ki tona kura whakamutunga, arā, ki te ao whānui me ōna āhuatanga katoa.
4.2 Kia kaua te tamaiti e herea ki te ao kohatu. Kia wātea hoki ia ki te kapo mai i ngā painga, i ngā māramatanga katoa o te ao whānui.
4.3 Haunga tērā, ko te timatanga tika mōna, ko te whai haere tonu i ngā kōrero tuku iho a ngā mātua tūpuna e pā ana ki te timatanga o te taiao.
4.4 Kia whai koha ngā tamariki ki a Papatuanuku rāua ko Ranginui me a rāua tamariki e tiaki nei i te hā o ngā moana, o te whenua, o te rangi me o rātau āhuatanga katoa.
4.5 Kia tupu te mīharo o ngā tamariki ki ngā mea ora, ki ngā mea tupu katoa. Kia kaua e tūkinotia.
4.6 Kia tupu ngā tamariki hei kaitiaki i ngā painga huhua o te whenua, o te moana, o ngā ngahere. Kia mau hoki ki ngā ture tuku iho a ngā mātua tūpuna, e pā ana ki te moana, ki te whenua, ki ngā ngahere.
4.7 Kia whāia ano e nga tamariki nga ture o te ao, otirā ngā pūtaiao e pā ana ki te moana, ki te whenua, ki te rangi, ki ngā mahi tātaitai hoki.
Ngā Āhuatanga Ako: Te wāhanga tuarima e whakamārama ana i te tūhonotanga o tēnei mea te ako. Me Māori te tūāhuatanga, me ao whānui hoki te tūāhuatanga. Ko te taiao ako mauri tau e tākaitia ana ki te aroha me te wairua poipoi he mea nui hei whai mā ngā kura. Me ngākau māhaki.
Tamariki wawahi taha Aratakina ki te matapuna O te mohio, o te ora, o te maungarongo
Whāia te iti kahurangi Te tuohu koe Me he maunga teitei
5.1 Ko ngā āhuatanga ako katoa he mea mahi i roto i te koanga ngākau, me te whakaihiihi hinengaro.
5.2 Ko te tino painga o te karakia he mea whakatau i te wairua, whakawātea i te whatumanawa me te hinengaro, whakarata i te ngākau, whakataka i ngā raru, kia ngāwari ai te whakauru atu ki te mahi kua whakaritea hei mahi.
5.3 He mea whakaihihi i te tamaiti te noho o te pakeke ki tōna taha hei toko mōna i roto i āna mahi. Heoi anō, ko te awhi ko te tautoko i a ia. Engari kia kaua e riro mā te pakeke e mahi te mahi a te tamaiti.
5.4 He mea nui te noho wahangū me te whakarongo mō ngā tamariki. Mā te mau o tēnei tuāhua e rongo ai ngā tamariki ki te hohonutanga o te kōrero.
5.5 He mea tapiri atu ki te whakarongo, ko te titiro, ko te raweke, ko te makamaka pātai, ko te whitiwhiti kōrero, ko te āta whakaaro, hei whakauru i te mātau me te aroā.
5.6 Ko ngā kaumātua nga kaipupuri o ngã tikanga Māori, ko rātou hoki ngā pūkōrero. He mea nui tērā kia piri mai rātou ki te kura, ki ngā tamariki hoki hei kaiako, hei kaiārahi.
5.7 He mea nui tērā te manaaki tangata. Kia kite ngā tamariki i te āhua o te manaaki, i tōna kāinga, i te kura, i te marae. A tōna wā kia tū rātou ki te āwhina i ngā mahi manaaki.
5.8 Ko roto i tōna ake hūnuku te timatanga o te whānaungatanga o te tamaiti, arā, ki ōna tungane/ tuahine, tuakana/teina. Anō, kei roto i tōna hūnuku tōna rongo ki ngā tikanga tika e pā ana ki ngā pakeke me ngā kōhungahunga. Me haere ano hoki ēnei tuāhua i roto i te kura. Kia mōhio ai ngā tamariki taipakeke ki te tiaki i ngā kōhungahunga, kia whakarongo hoki ngā kōhungahunga ki ngā tamariki taipakeke.
5.9 Nā tēnei tūāhua e tika ai te kōrero, kia kaua e taikaha ngā mahi wehe i ngā kōtiro me ngā tamatane, i ngā taipakeke me ngā kōhungahunga hoki. Anō te wa e tika ana mō te mahi wehe i runga i te pakeke o ngā tamariki. Anō te wā e tika ana kia mahi whānau rātou. Otirā, kia riro mā ngā tamariki pakeke e arataki ngā tamariki kōhungahunga.
5.10 He mea tino nui te wāhi ako hei whakaohooho i te wairua o te tamaiti ki āna mahi whakaako. Nō reira, kia kikii tonu te kura i ngā mea whakaihihi i a ia, i ngā mea pupuri hoki i te hā o te ao Māori. Me whakawhānui hoki tōna wāhi ako ki ngā marae, ki ngā ngahere, ki waenga pārae, ki te taha moana, ki ngā whare pukapuka, whare taonga me ēra atu whare whāngai i te puna o te mōhio.
Ngā Tino Uaratanga: Tekau mā rua ngā kōwae e whakaatu ana i ngā uara o te kura kaupapa Māori. He mea ārahi i tēnei mea te whakahaere, te whakaako me te aromatawai i ngā mahi a te whānau me ngā pouako. Hei aha? Hei whakaputa i ngā tamariki, hei raukura mō ō rātau iwi.
6.1 Kia mau, kia noho whakaaraara, noho koi te hinengaro o te tamaiti ki ngā mātau katoa hei ārahi i a ia i roto i te ao hou.
6.2 Kia toa ia ki te whakarongo, ki te whakaaro, ki te kōrero, ki te pānui, ki te tuhi i roto i te reo Māori i roto i te reo o Tauiwi hoki.
6.3 Kia tupu ngā āhuatanga tuku iho o tōna pūmanawa ki ngā tihi teitei o te taumata.
6.4 Kia noho ohooho tōna auahatanga i roto i ngā mahi waihanga o tōna ao.
6.5 Kia noho tūwhera tōna ngākau ki te hari, ki te koa, ki te aroha, arā, kia ngākau nui, kia ngākau mahaki.
6.6 Kia mau ki tōna whatumanawa ngā hohonutanga o te ako o te mōhio.
6.7 Kia rāngona tōna ihi, tōna wehi, tōna tapu.
6.8 Kia tupu tōna mana me tōna rangatiratanga.
6.9 Kia ita tōna mauri.
6.10 Kia puawai tōna waiora me tōna hauora i roto i te hono tāngaengae o tōna wairua me tōna tinana.
6.11 Kia mau tūhonohono te here o tōna ihomatua ki ōna mātua tūpuna, piki ake i ngā Rangi Tūhāhā ki te marae ātea o Io-Matua.
6.12 Kia tū pakari, tū rangatira ia hei raukawa raukura mō tōna iwi.